ĐỀ TÀI
“SỬ DỤNG CÂU HỎI TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ
ĐỂ PHÁT HUY TÍNH TÍCH CỰC, CHỦ ĐỘNG
TRONG HỌC TẬP CỦA HỌC SINH”

I. SỰ CẦN THIẾT, MỤC ĐÍCH CỦA VIỆC THỰC HIỆN SÁNG KIẾN
Việc đổi mới chương trình sách giáo khoa ở trường Trung học phổ thông đã đặt ra một yêu cầu cấp bách đối với giáo viên giảng dạy môn Lịch sử- đổi mới phương pháp dạy học. Yêu cầu đặt ra đối với việc đổi mới Phương pháp dạy học Lịch sử ở Trường trung học phổ thông cần đạt là phát huy tính tích cực, chủ động của học sinh trong quá trình học tập. Và một trong những biện pháp quan trọng để phát huy tính tích cực, chủ động của học sinh trong quá trình học tập là sử dụng hệ thống câu hỏi trong dạy học Lịch sử. Song việc đặt câu hỏi của giáo viên là một vấn đề không hề đơn giản, vì việc đặt câu hỏi của giáo viên vừa thể hiện kiến thức, vừa là kinh nghiệm giảng dạy, vừa là nghệ thuật.
Qua thực tế dự giờ một số đồng nghiệp, tôi nhận thấy một số giáo viên rất thành công trong việc sử dụng hệ thống câu hỏi để phát huy tính tích cực, chủ động trong học tập môn lịch sử của học sinh. Tuy nhiên, cũng còn nhiều giáo viên mặc dù đã cố gắng đặt câu hỏi để phát huy tính tích cực, chủ động của học sinh trong giờ học, nhưng hiệu quả không cao. Hệ thống câu hỏi mà giáo viên đặt ra chủ yếu là những kiến thức đã có sẳn trong sách giáo khoa và nhiệm vụ của các em là nhìn vào sách giáo khoa để trả lời, không cần suy nghĩ.
Sử dụng câu hỏi như thế nào để phát huy tính tích cực chủ động của học sinh trong dạy học Lịch sử? Từ thực tế giảng dạy, tôi đã đúc rút được một số kinh nghiệm trong việc xây dựng hệ thống câu hỏi trong dạy học Lịch sử, phát huy tính tích cực chủ động trong học tập của học sinh. Tôi xin trình bày kinh nghiệm bản thân qua đề tài “SỬ DỤNG CÂU HỎI TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ ĐỂ PHÁT HUY TÍNH TÍCH CỰC, CHỦ ĐỘNG TRONG HỌC TẬP CỦA HỌC SINH”
Mục đích của đề tài nhằm đưa ra một số giải pháp thực hiện việc xây dựng hệ thống câu hỏi trong dạy học lịch sử để phát huy tính tích cực, chủ động trong học tập của học sinh, nâng cao hiệu quả giảng dạy bộ môn lịch sử
II. PHẠM VI TRIỂN KHAI THỰC HIỆN
- Nghiên cứu phương pháp xây dựng hệ thống câu hỏi trong dạy học Lịch sử để phát huy tính tích cực, chủ đông trong học tập của học sinh ở trường THPT Đầm Dơi từ năm 2008-2010
III. MÔ TẢ SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
1. Cơ sở lý luận của việc sử dụng câu hỏi trong dạy học Lịch sử để phát huy tính tích cực, chủ động học tập của học ở trường THPT
1.1. Cơ sở pháp lý
- Tại Hội nghị tổng kết phong trào thi đua “Dạy tốt, học tốt” của ngành giáo dục (1963), Bác Hồ đã căn dặn: “Về giảng dạy tránh lối dạy nhồi sọ ….”. “Về học tập tránh lối học vẹt …..”. “Phải nêu cao tác phong độc lập suy nghĩ và tự do về tư tưởng…”
- Cố thủ tướng Phạm Văn Đồng cũng đã khẳng định: “Phương pháp dạy học mới, lấy người học làm trung tâm… , nói cho cùng, phương pháp này là tích cực. Sự tích cực này thể hiện ở chổ nó tạo cho người học, tức trung tâm phát huy được trí tuệ, tư duy, óc thông minh của mình…”
- Đảng, Nhà nước, ngành giáo dục đã ban hành nhiều Nghị quyết, chỉ thị, văn bản chỉ đạo về việc đổi mới phương pháp dạy học phát huy tính tích cực, chủ động trong học tập của học sinh
- Luật giáo dục, điều 28.2 đã ghi “Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, sáng tạo của học sinh, rèn kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn, tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh, nâng cao chất lượng giảng dạy”.
1.2. Cơ sở lý luận
a. Khái niệm về tính tích cực của học sinh trong học tập
- Học tập của học sinh là quá trình nhận thức, song đó là quá trình nhận thức đặc thù. Một sự nhận thức đã được làm cho dễ dàng đi và được thực hiện dưới sự chỉ đạo của giáo viên. Vì vậy, nói đến tính tích cực học tập của học sinh trong học tập, thực chất là nói đến tính tích cực của sự nhận thức
- Từ đó, chúng ta có thể hiểu tính tích cực của sự nhận thức là trạng thái hoạt động nhận thức của học sinh thể hiện trong khát vọng học tập.
b. Biểu hiện tính tích cực học tập của học sinh
- Trong quá trình dạy học, chúng ta có thể nhận biết được tính tích cực học tập của học sinh ở những mặt sau:
+ Thứ nhất: Học sinh tập trung chú ý theo dõi vấn đề đang học, khao khát, tự nguyện tham gia trả lời các câu hỏi của giáo viên, tích cục phát biểu ý kiến của mình về vấn đề mà giáo viên và các bạn đặt ra
+ Thứ hai: Đào sâu suy nghĩ, hay nếu thắc mắc. đòi hỏi được giải thích cặn kẽ những vấn đề mà giáo viên trình bày chưa rõ
+ Thứ ba: Vận dụng kiến thức đã học, vốn hiểu biết của bản thân để nhận thức những vấn đề mới
+ Thứ tư: hào hứng, say mê tiếp thu bài giảng của giáo viên, cố gắng hoàn thành bài tập được giao
- Ngoài những biểu hiện trên, trong quá trình giảng dạy, giáo viên còn có thể nhận biết tính tích cực của học sinh qua ánh mắt, cử chỉ, nét mặt khi theo dõi bài giảng
1.3 Một số yêu cầu đối với giáo viên khi xây dựng hệ thống câu hỏi
- Câu hỏi phải bám sát nội dung cơ bản chương trình học, có nội dung chính xác, rõ ràng, dễ hiểu.
- Câu hỏi phải vừa sức học sinh. Không nên đặt câu hỏi quá khó hoặc câu hỏi quá dễ không kích thích học sinh tìm tòi.
- Cần tránh đặt những câu hỏi mà học sinh chỉ cần nhìn vào sách giáo khoa để trả lời mà hoàn toàn không hiểu gì về nội dung
- Câu hỏi có thể dùng cho từng mục, toàn bài, chương hoặc những nội dung lớn có liên quan chặt chẽ giữa các bài.
- Câu hỏi phải đảm bảo tính khoa học, tính tư tưởng, đồng thời phát huy được tư duy học sinh, rèn luyện kỹ năng học tập của học sinh.
2. Giải pháp thực hiện
Việc đặt câu hỏi trong dạy học Lịch sử là một trong những biện pháp quan trọng để phát triển tư duy học sinh. Song sử dụng câu hỏi và hệ thống câu hỏi như thế nào để phát huy tính tích cực của học sinh là một vấn đề khó và phức tạp. Để thực hiện tốt vấn đề trên, trước hết giáo viên phải thực hiện tốt khâu soạn giáo án.
Trước đây chúng ta xác định mục đích, yêu cầu của bài học là “Làm cho học sinh nắm được hoặc hiểu được ..” có nghĩa là trong giờ dạy, giáo viên là trung tâm, học sinh thụ động tiếp thu kiến thức, nhận thông tin từ người thầy. Nhưng từ khi đổi mới chương trình sách giáo khoa, đổi mới phương pháp giảng dạy, khâu soạn giảng cũng có nhiều thay đổi, mục tiêu bài học có 3 mức dộ: biết, hiểu, vận dụng. Như vậy, chúng ta đã chuyển hoạt động của giáo viên sang hoạt động của học sinh là chính, học sinh xây dựng kiến thức cho mình dưới sự hướng dẫn của giáo viên thông qua hệ thống câu hỏi. Học sinh không chỉ nắm kiến thức mà còn nắm phương pháp để hiểu và vận dụng kiến thức.
Để đạt mục đích trên, đòi hỏi giáo viên phải đầu tư cho bài soạn, đặt biệt là việc xây dựng hệ thống câu hỏi của bài dạy. Sử dụng câu hỏi trong dạy học Lịch sử để phát huy tính tích cưc học tập của học sinh có thể thực hiện ở tất cả các bước trong giờ dạy Lịch sử. Tuy nhiên trong phạm vi đề tài, tôi chỉ trình bày việc xây dựng hệ thống câu hỏi phát huy tính tích cực, chủ động trong học tập Lịch sử của học sinh ở bước mở đầu bài học và củng cố bài, chương
2.1 Nêu câu hỏi mở đầu bài học:
Giới thiệu bài mới là một bước quan trọng trong tiến trình tổ chức dạy học của giáo viên. Tuy nhiên thực tế qua các tiết dạy dự giờ đồng nghiệp, tôi nhận thấy nhiều thầy cô đã bỏ qua bước giới thiệu bài mới.
Riêng bản thân tôi, việc giới thiệu bài mới là một nội dung rất cần thiết để tạo sự chú ý, gây hứng thú, phát huy tính tích cực trong giờ học, cũng như định hướng nhận thức kiến thức bài mới cho học sinh.
Ví dụ 1: Khi dạy Bài 8 : Nhật Bản ( chương trình 12 ban cơ bản )
- Để tạo hứng thú, phát huy tính tích cực trong học tâp của học sinh, mở đầu bài học tôi dẫn dắt học sinh vào tình huống có vấn đề - lòng ghép câu hỏi nhận thức cho học sinh: Hoàn toàn khác với Mỹ; Nhật Bản là nước nghèo tài nguyên khoáng sản, bại trận trong chiến tranh thế giới thứ hai, bị Mỹ ném hai quả bom nguyên tử xuống hai thành phố Hirôsima và Nagadaki, vì vậy sau chiến tranh, nền kinh tế Nhật Bản bị tàn phá nặng nề. Tuy nhiên chỉ sau 2 thập niên Nhật Bản không những khôi phục được nền kinh tế, mà kinh tế còn phát triển mạnh mẽ vươn lên trở thành siêu cường kinh tế, trở thành một trong 3 trung tâm kinh tế - tài chính của thế giới. Từ đó tôi đưa ra câu hỏi có tình huống cho HS:
- Sau chiến tranh thế giới thứ hai nền kinh tế Nhật Bản phát triển “thần kỳ” như thế nào?
- Những nhân tố nào đã thúc đẩy sự phát triển “thần kỳ” của kinh tế Nhật Bản sau chiến tranh?
- Từ sự phát triển kinh tế của Nhật, các nước đang phát triển, đặc biệt là Việt Nam có thể rút ra bài học kinh nghiệm gì cho công cuộc xây dựng đất nước hiện nay?
- Với cách giới thiệu bài như trên, giáo viên đã tạo cho học sinh một sự tò mò, khát khao tìm hiểu. Và để có thể trả lời cho những câu hỏi trên, học sinh phải tập trung trong giờ học, cùng với giáo viên từng bước tìm ra lời giải
- Điểm hay của cách giới thiệu bài như trên là: giáo viên không chỉ giới thiệu nội dung kiến thức cơ bản của bài mới, còn đưa ra được cả câu hỏi củng cố bài, liên lệ thực tế tình hình nước ta qua bài dạy. Làm cho bài dạy phong phú, mang tính giáo dục cao.
Ví dụ 2: Khi dạy Bài 23: PHONG TRÀO YÊU NƯỚC VÀ CÁCH MẠNG Ở VIỆT NAM TỪ ĐẦU THẾ KỶ XX ĐẾN HẾT CHIẾN TRANH THẾ GIỚI THỨ NHẤT ( chương trình 11 ban cơ bản)
- Tôi vừa giới thiệu nội dung bài mới vừa lòng ghép nêu câu hỏi nhận thức vừa đặt câu hỏi so sánh giúp học sinh củng cố kiến thức bài cũ: Đầu thế kỷ XX một phong trào yêu nước theo khuynh hướng mới xuất hiện - đó là khuynh hướng dân chủ tư sản, tiêu biểu cho khuyng hướng cứu nước này là Phan Bội Châu và Phan Châu Trinh. Để hiểu rõ phong trào yêu nước theo khunh hướng dân chủ tư sản, cô trò chúng ta cùng nhau tìm hiểu bài 23: Phong trào yêu nước và cách mạng ở Việt Nam từ đầu thế kỷ XX đến hết chiến tranh thế giới thứ nhất. Qua bài học hôm nay, các em cần nhận thức rõ 3 vấn đề sau:
+ Khuynh hướng cứu nước mới n